ધોરણ 4 ગુજરાતી કુહૂ એકમ 5: પવન ખિજાય તો ગોળ ઝાપટો
Answers to every activity on pages 79–93, the story મકોડાભાઈ ગોળ બનાવતાં શીખ્યા in Gujarati, the squirrel song and Snehrashmi’s અટકચાળો પવન explained, idioms, collective words, dictation and a quick test.
- 22exercises solved
- 2 poems + 1 story
- 16word meanings
- 15pages
Unit 5 at a glance
એકમ 5 is sweet and windy. A sulky squirrel says ‘ઊંહું!’ to every treat, a jaggery-loving ant named Mintu sulks until his mother takes him to Ramjibapa’s farm – where he learns how sugarcane becomes ગોળ – and Snehrashmi’s poem tells of a naughty wind that rattles the doors and blows out the lamp.
Language work: word choice in context, idioms, saying lines with feeling, what is made from what, proper and pet names, collective words and summarising.
What your child learns
- Explains how jaggery is made from sugarcane
- Uses idioms in sentences
- Reads lines with different feelings
- Tells proper names from pet names
- Understands collective words (ટોળું, ધણ, ઝૂમખું)
- Writes a short summary
Poem: ખિસકોલીબહેન ઊઠ્યાં – meaning
A playful song by Chandrakant Sheth (ચંદ્રકાન્ત શેઠ):
Sulk-o-meter: ask the child what finally cheers them up when they sulk.
વાર્તા: મકોડાભાઈ ગોળ બનાવતાં શીખ્યા – સરળ ભાષામાં
એક હતાં મકોડીબહેન, નામ એમનું મંછી. તેમને એક દીકરો – મકોડો મિન્ટુ. મિન્ટુભાઈ કાળા, રિસાળવા, હઠીલા અને ગુસ્સાવાળા. મિન્ટુને ગોળ ખૂબ ભાવે – રમતા જાય ને ગોળ ખાતા જાય, જમતા જાય ને ગોળ ખાતા જાય, ઊંઘતી વખતે પણ ગોળ ખાતાંખાતાં જ ઊંઘે!
એક સાંજે મિન્ટુએ ગોળ માગ્યો. મમ્મીએ ભાખરી-શાક આપ્યાં, પણ મિન્ટુ તો રિસાયો – ગુસ્સામાં પોતાની જ પૂંછ પર બચકું ભર્યું! મમ્મીએ મહામહેનતે અંકોડા છૂટા પાડ્યા. કીડીકાકી પાસેથી ગોળ માગવા ગયાં તો ત્યાં ખાંડ જ હતી.
મંછીબહેન મિન્ટુને રામજીબાપાના ખેતરે લઈ ગયાં. શેરડીનો લીલોછમ ઊંચો વાઢ જોઈ મિન્ટુ નાચવા લાગ્યો. રામજીબાપાએ કહ્યું, “ગોળ ખાવો હોય તો કામ કરવું પડશે.” મિન્ટુ બોલ્યો, “ભલે, બાપા. પણ ગોળ ખાવા તો મળશે ને!”
સવાર થઈ. મજૂરો શેરડી કાપી ચિચોડા પાસે લાવ્યા. ચિ…ચ…ડૂ…ક કરતો ચિચોડો શેરડી પીલે ને રસ નીકળે. રસ ભઠ્ઠા પરના મોટા તાવડામાં ઉકળે – ધ…લ…લ…લ! કારીગર તાવડાને હલાવે, ફીણ કાઢે. શેરડીના કૂચા તડકે સૂકવી બળતણ તરીકે વપરાય. સાંજ પડતાં તો લસલસતો ગોળ તૈયાર!
ચાર દિવસમાં મકોડાભાઈ ગોળ બનાવતાં શીખી ગયા. રામજીબાપાએ ગોળના દસ-બાર રવા અને શેરડીના સાંઠા આપ્યા. ખુશ થતા મિન્ટુભાઈ ઘેર આવ્યા, અને બીજે દિવસે નિશાળે મિત્રોને ગોળ બનાવવાની વાતો કરી.
બોધ – What the story teaches
When we see the hard work behind our food, we value it more – and stop sulking! ખોરાક પાછળની મહેનત સમજીએ તો જીદ છૂટી જાય.Word meanings – શબ્દાર્થ
Difficult words from the poem and story, with English meaning and a Gujarati synonym (સમાનાર્થી) where useful.
| શબ્દ | English meaning | સમાનાર્થી |
|---|---|---|
| ઝાપટવું | to gobble | — |
| રિસાળવું | sulky | — |
| હઠીલું | stubborn | જિદ્દી |
| અંકોડા | hooks, pincers | — |
| ઉછીનું | borrowed | — |
| વાઢ | sugarcane field | — |
| ચિચોડો | cane crusher | કોલું |
| તાવડો | wide iron pan | — |
| ભઠ્ઠો | furnace | — |
| કૂચા | bagasse | — |
| બળતણ | fuel | — |
| દડિયો | leaf bowl | પડિયો |
| તલપાપડ | very eager | આતુર |
| અટકચાળો | naughty | તોફાની |
| સાંકળ | door chain | — |
| ઝૂમખું | bunch | — |
Std 4 Gujarati Kuhu એકમ 5 – Solutions to all exercises
Exercises are in the same order as the textbook. Blue markers are oral (speaking) activities with sample answers; orange markers have fixed answers.
તૈયાર જ હશો તમે ગીતડા માટે! : ખિસકોલીબહેન ઊઠ્યાં
Act it: one child says ‘ઊંહું!’ and pouts; the others try to cheer her up.
ગોળની ભીલી પર મકોડા ચીતરો
વાર્તા : મકોડાભાઈ ગોળ બનાવતાં શીખ્યા
વાતચીત
- પાઠમાં કયાં વાક્યો વાંચવાની ખૂબ મજા આવી?→ open answer.
- તમે ક્યારે ક્યારે રિસાઓ છો? શા માટે?→ open answer.
- રિસાવાથી તમને તમારી ઇચ્છા મુજબની વસ્તુ સરળતાથી મળી જાય છે?→ open answer – often not!
- જો તમે મિન્ટુ હો તો કઈ વાતે રિસાવાનું પસંદ કરશો?→ open answer.
- તમે રિસાઈ જાવ ત્યારે તમને કોણ મનાવે છે? કેવી રીતે?→ open answer.
- ગોળ બનાવવામાં ઘણી મહેનત થાય છે તે જાણ્યા પછી મિન્ટુ હવે ગોળ ખાવાની જીદ કરશે? શા માટે?→ કદાચ નહીં – તે મહેનતનું મૂલ્ય સમજ્યો.
- મિન્ટુડાનાં બીજાં બે-ત્રણ નામ પાડી લાવજો.→ e.g. ગોળિયો, રિસાળવો.
વાક્ય સાચું બનાવવા શું કરવું પડશે? … ખોટો શબ્દ છેકો
- મંછીબહેને મિન્ટુડાનું બચકું છોડાવવા મહામહેનતે બે અંકોડા છૂટા પાડ્યા.
- મિન્ટુ ગોળ ખાવા માટે એટલું બધું રિસાયો કે તેણે ભાખરી-શાક ખાવાની ના પાડી દીધી.
- રામજીબાપાના ખેતરમાં શેરડીનો ઊંચો વાઢ જોઈને મિન્ટુ નવાઈ પામી ગયો.
- રામજીબાપાએ ગરમાગરમ ગોળમાંથી મોટો દડિયો ભરીને મિન્ટુને ગોળ આપ્યો.
- રામજીબાપાએ રસની ડોલ ભરીને એને ભઠ્ઠા પર મૂકેલા તાવડામાં ઠાલવવા માંડી.
મિન્ટુડાની બધી વાત… પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો
- મિન્ટુ રિસાય ત્યારે શું કરતો?→ પૂંછ પર બચકું ભરે, ગુસ્સે થાય, ખાવાની ના પાડે.
- મિન્ટુને ગોળ ખૂબ જ ભાવતો હતો – કયાં વાક્યોને આધારે?→ ‘રમતા જાય ને ગોળ ખાતા જાય, જમતા જાય ને ગોળ ખાતા જાય, ઊંઘતી વખતે પણ ગોળ ખાતાંખાતાં જ ઊંઘે.’
- મંછીબહેન મિન્ટુને લઈને રામજીબાપાના ખેતરે શા માટે ગયાં?→ ગોળ માટે; ગોળ કેવી રીતે બને તે જોવા.
- રામજીબાપાના ખેતરે મિન્ટુએ શું શું જોયું હશે?→ શેરડીનો વાઢ, ચિચોડો, રસ ઉકાળવાનો તાવડો, ભઠ્ઠો, ગોળના દડબા.
- વાર્તામાંથી તમને ગમતાં ત્રણ વાક્યો લખો.→ open answer.
એક જ વાત કઈ કઈ રીતે કહી શકાય? ભાવ સાથે બોલો
વાક્ય વાંચો. નજીકનો અર્થ ધારો
- વાઢ → પાક (શેરડીનું ખેતર)
- દડિયો → પાંદડાંમાંથી બનાવેલ પડિયો / વાસણ
- જોવા જેવી થવી → મુશ્કેલીમાં મુકાવું – ‘આ વખતે તું મૂર્ખામી કરીશ તો જોવા જેવી થશે.’
- તલપાપડ થઈ જવું → ખૂબ આતુર થવું – ‘વાર્તા સાંભળવા હું તલપાપડ થઈ જાઉં છું.’
- રાજીના રેડ થઈ જવું → ખૂબ ખુશ થવું – ‘માસી, તમે તો મને રાજીના રેડ કરી દીધી.’
મિન્ટુડાને તમારે જે કહેવું હોય તે કહો
આવું કોણ બોલી શકે?
- અમે તો પોતાના વજન કરતાં પાંચ ગણું વજન ઊંચકી શકીએ છીએ.→ મકોડા (મિન્ટુ)
- જે રંધાયું છે તે જ ખાવાનું છે. તારી જીદ હું પૂરી કરવાની નથી.→ મંછીબહેન
- મમ્મી મારે તો પાંખોવાળી પેન્સિલ જોઈએ.→ મિન્ટુ
- સ્વાદના ચટાકા પૂરા કરવા હોય તો ખેતરમાં કામ પણ કરવું પડે.→ રામજીબાપા
- અરે, વાહ! આટલો બધો ગોળ…ગોળ…જ ગોળ… મજા પડી જશે.→ મિન્ટુ
- રામજીબાપા, આને કાંઈ સમજાવો ને!→ મંછીબહેન
- આ ખાંડ લઈ જાઓ. એક દિવસ ગોળના બદલે એને ખાંડ ખવડાવો.→ કીડીકાકી
- હેં રામજીબાપા, આ ગોળ કેવી રીતે બને?→ મિન્ટુ
શામાંથી શું બને? તમે શું બનાવશો? લખો
- શેરડી → ગોળ, ખાંડ, રસ; હું બનાવીશ: દાંડિયા, સાકર (example)
- દૂધ → દહીં, માખણ, ઘી, પનીર; હું બનાવીશ: ખીર
- બાજરી → રોટલો, ખીચડી; હું બનાવીશ: વડાં
- મકાઈ → ધાણી, રોટલી, ડોડા; હું બનાવીશ: ચેવડો
- મગફળી → તેલ, શિંગદાણા, ચીકી; હું બનાવીશ: ચીકી
મિન્ટુભાઈની વાત ટૂંકમાં લખો
રમત : ગોઠવાઈ જાઓ
દસ વાર હથેળી ઘસો. વાક્યો વાંચો અને તેવાં વાક્યો બનાવો / મૂળ નામ
લીટી દોરેલા શબ્દો માટે… યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો
- ચાવીઓનું ઝૂમખું → સાત
- ઘણાં છોકરાં → ઘણાં
- ભારત દેશનું લશ્કર → હજારો
- બજારમાં લોકોની ભીડ → પાંચસો
- ગાયોનું ધણ → દસ-બાર
- બાજરીનો ઢગલો → પાંચ કિલો
અટકચાળો શું કરે? આવો, જોઈએ : અટકચાળો પવન
ડાહ્યો પવન શું કરે? અટકચાળો પવન શું કરે?
- ડાહ્યો પવન → ગરમીમાં ઠંડક આપે, કપડાં સૂકવે, પવનચક્કી ચલાવે, પતંગ ઉડાડે
- અટકચાળો પવન → બારણાં ખખડાવે, દીવો ઓલવે, ધૂળ ઉડાડે, ઝાડ પાડે
કાવ્યમાં કેટલીક ચીજવસ્તુઓ… અવાજ સંભળાય / દેખાય
- સળિયા → અવાજ ✓, દેખાય ✓ (example)
- પવન → અવાજ ✓, દેખાય ✗
- દીવો → અવાજ ✗, દેખાય ✓
- બારણું / સાંકળ → અવાજ ✓, દેખાય ✓
- અંધારું → અવાજ ✗, દેખાય ✓
વાક્યો સાચાં હોય તો ‘સૂ…સૂ…’, ખોટાં હોય તો ‘ફુરરર…’ બોલો
- ધીમે પગલે ઘરમાં પ્રવેશતો પવન કોઈને ગમતો નથી. – ફુરરર – the wind is noisy, not quiet
- પોતાના દોસ્તને મળવા માટે પવને બારણું ખખડાવ્યું. – ફુરરર
- જોરજોરથી ફૂંકાતા પવનથી બચવા બાળક ઘરનાં બારીબારણાં બંધ કરી દે છે. – સૂ…સૂ…
- પવન આવવાથી વૃક્ષો ડોલવા લાગ્યાં. – સૂ…સૂ…
- પવનની બીકથી દીવો ધ્રૂજવા લાગ્યો. – સૂ…સૂ…
- પોતાના ઘર સુધી પહોંચતાં પવનને રોકવા માટે બાળક યુક્તિ વિચારે છે. – સૂ…સૂ…
- ફક્ત બાળકને હેરાન કરવા માટે જ પવન રાત્રે ફૂંકાય છે. – ફુરરર – the child only feels so
- ડરના લીધે બાળક ઘરની છત પર સંતાઈ ગયું. – ફુરરર
- પવન ક્યાંથી આવે છે તેની કોઈને કંઈ જ ખબર નથી. – સૂ…સૂ… (in the poem)
- પવનને કારણે ઘરમાં અંધારું થાય છે. – સૂ…સૂ…
પવન કોને શું કરાવે છે? વાક્ય બનાવો / પ્રશ્નોના જવાબ
- રાત્રે ઘર બંધ કરતી વખતે બાળકને પવન વિશે શો વિચાર આવે છે?→ એ ક્યાંથી ફૂંકાતો હશે? એનાથી બચવા ઘર બંધ કરું.
- પવન ઘરની અંદર ક્યાં અટકચાળાં કરે છે?→ સાંકળ, તાળાં, બારણાં ખખડાવે; દીવો ઓલવે.
- પવન ઘરની બહાર ક્યાં અટકચાળાં કરે છે?→ ઝાડ ડોલાવે, છાપરાં-નળિયાં ખખડાવે.
- ‘કેમ પવનને વારું!’ – યુક્તિ બતાવો.→ બારી પર જાળી, દીવા પર ફાનસ – open answer.
ફકરો મોટેથી વાંચો અને પ્રશ્નોના જવાબ લખો
- આમલી પર સૌથી પહેલાં કોણ ચઢ્યું?→ મકોડો.
- પરિવારના સભ્યોનાં નામ લખો.→ મકોડો, મકોડી, મકોડું; છોકરો, છોકરી, છોકરું.
- ઓળખ લખો : બિચારો મકોડો…→ બિચારી મકોડી, બિચારું મકોડું, બિચારાં મકોડાં; બિચારો છોકરો, બિચારી છોકરી, બિચારું છોકરું, બિચારાં છોકરાં.
- ખોટો વિકલ્પ છેકો→ મકોડો બોલ્યો, “ચાલો મારી પાછળ.” બધાં મકોડાં આમલીએ ચઢ્યાં.
હસો અને ભજવો / લગભગ સરખા / શબ્દ બૅન્ક
Dictation list – શ્રુતલેખન
Say each word slowly, twice.
Level 1 – story words
- ગોળ
- શેરડી
- મકોડો
- ચિચોડો
- તાવડો
Level 2 – idioms
- તલપાપડ
- રાજીના રેડ
- જોવા જેવી
- ઝાપટવું
- રિસાવું
Level 3 – sentences
- મિન્ટુને ગોળ ખૂબ ભાવે.
- ચિચોડો શેરડી પીલે છે.
- પવને દીવો ઓલવી નાખ્યો.
Quick test for home (10 questions)
Ask orally at the end of the unit. Tap to check each answer.
1. મકોડાનું નામ?
મિન્ટુ.
2. મિન્ટુની મમ્મીનું નામ?
મંછી.
3. મિન્ટુ કોના ખેતરે ગયો?
રામજીબાપાના.
4. શેરડીમાંથી રસ શેનાથી નીકળે?
ચિચોડાથી.
5. રસ ક્યાં ઉકળે?
તાવડામાં.
6. કૂચાનો ઉપયોગ?
બળતણ તરીકે.
7. ‘અટકચાળો પવન’ના કવિ?
સ્નેહરશ્મિ.
8. પવને છેલ્લે શું કર્યું?
દીવો ઓલવી નાખ્યો.
9. ગાયોના સમૂહને શું કહેવાય?
ધણ.
10. ખિસકોલીબહેન શું બોલે?
ઊંહું!
Frequently asked questions
What is Unit 5 of Std 4 Gujarati Kuhu?
Unit 5 (એકમ 5) is પવન ખિજાય તો ગોળ ઝાપટો, on pages 79 to 93. It has Chandrakant Sheth’s squirrel song, the story મકોડાભાઈ ગોળ બનાવતાં શીખ્યા by Ramanlal Soni ‘Mastaram’ and Snehrashmi’s poem અટકચાળો પવન.
How is jaggery made in the story?
Sugarcane is cut and crushed in a ચિચોડો; the juice is boiled in a big તાવડો over a furnace, skimmed and stirred until it thickens and sets into jaggery. The leftover fibre (કૂચા) is dried and used as fuel.
What idioms does Unit 5 teach?
જોવા જેવી થવી (to land in trouble), તલપાપડ થવું (to be very eager) and રાજીના રેડ થવું (to be overjoyed).
What does the naughty wind do in the poem?
It rattles the chain and locks, shakes trees and roofs, makes the lamp flicker and finally blows it out.
What is the difference between મૂળ નામ and a pet name?
મૂળ નામ is the real name (જિજ્ઞાસા); a pet name is what we lovingly call someone (ચકુ).