ધોરણ 4 ગુજરાતી (દ્વિતીય ભાષા) પતરંગો એકમ 6: તમનેય ચંદ્રક મળે
Answers to every activity on pages 73–85, the brave story નાની ગુલાબ, સાહસ મોટું! in Gujarati, snakebite first aid, the market passage અમૃતકાકાનો પર્વત, Zaverchand Meghani’s ચારણકન્યા explained, dictation and a quick test.
- 14exercises solved
- 2 poems + 2 stories
- 15word meanings
- 13pages
Unit 6 at a glance
એકમ 6 celebrates bravery. Little Gulab notices her friend Kusum has been bitten by a snake hiding in her school bag – she stays calm, ties a dupatta above the bite, shuts the bag, fetches the teacher and gets Kusum to hospital in time, winning praise from the whole school. A busy-market passage about Amrutkaka’s runaway bull ‘Parvat’ and Zaverchand Meghani’s classic ચારણકન્યા – a fourteen-year-old girl who chases away a lion – complete the unit.
What your child learns
- Retells a story of courage
- Knows basic snakebite first aid
- Tells bravery from other good deeds
- Identifies characters from clues
- Reads words with ર-joins and ૃ
- Recites a classic Gujarati poem
Poem: ધમ્માચકડી મારું નામ – meaning
A song by Nita Ramaiya (નીતા રામૈયા) in a snake’s voice:
Safety: if you see a snake, keep away and call an adult – never try to catch it.
વાર્તા: નાની ગુલાબ, સાહસ મોટું! – સરળ ભાષામાં
એક નાની છોકરી. છઠ્ઠા ધોરણમાં ભણે. ગુલાબ એનું નામ. ગામને છેડે ખેતરમાં તેનું ઘર. પાસેના ખેતરમાં કુસુમનો પરિવાર રહે. કુસુમ અને ગુલાબ એકસાથે નિશાળે જાય.
એક દિવસ સમાચાર વાંચનનો વારો કુસુમનો હતો. તેણે પેન લેવા દફતરમાં હાથ નાખ્યો એવો તરત જ ઝટકાથી હાથ પાછો ખેંચી લીધો. “કશુંક કરડ્યું લાગે છે.” ગુલાબે જોયું તો આંગળીમાંથી લોહી નીકળતું હતું, પણ કોઈ કાપો કે ચીરો ન હતો. ગુલાબ સમજી ગઈ કે શું બન્યું છે!
તેણે તરત જ પોતાનો દુપટ્ટો લઈ કુસુમના લોહી નીકળતા કાંડા પર બાંધી દીધો. “તું હમણાં શાંત બેસી રહે. હલનચલન ના કરીશ.” તેણે દફતરને બરાબર બંધ કરી એક બાજુ મૂકી દીધું અને શિક્ષકને બોલાવી ધીમેથી કહ્યું, “કુસુમને સાપ કરડ્યો હોય એમ લાગે છે.”
શિક્ષકો ગુલાબ, કુસુમ અને દફતર લઈને સરકારી દવાખાને પહોંચ્યા. સાપના જાણકારે દફતરમાંથી સાપ કાઢ્યો – તે ઝેરી હતો! ડૉક્ટરે ઝેરવિરોધી દવાનું ઇન્જેક્શન આપ્યું અને પૂછ્યું, “આ દુપટ્ટો કોણે બાંધ્યો?” “મારી બહેનપણી ગુલાબે.” “તારી બહેનપણી તો ભારે હોશિયાર!”
બીજે દિવસે પ્રાર્થના સંમેલનમાં આચાર્યશ્રીએ કહ્યું, “ગુલાબ ડરી નહિ, ગભરાઈ નહિ. તેણે દફતર બંધ કરી બીજાં બાળકોને બચાવ્યાં અને પાટો બાંધી કુસુમનો જીવ બચાવ્યો.” સૌએ તાળીઓથી ગુલાબને શાબાશી આપી, અને ગુલાબના સાહસની વાત વર્તમાનપત્રમાં પણ છપાઈ.
બોધ – What the story teaches
Courage isn’t about having no fear – it’s about staying calm and doing the right thing quickly. સમયસૂચકતા અને હિંમતથી જીવ બચે છે.Word meanings – શબ્દાર્થ
Difficult words from the poem and story, with English meaning and a Gujarati synonym (સમાનાર્થી) where useful.
| શબ્દ | English meaning | સમાનાર્થી |
|---|---|---|
| ચંદ્રક | medal | — |
| સાહસ | courage | હિંમત |
| દફતર | school bag | — |
| કાંડું | wrist | — |
| ઝેરી | venomous | — |
| બિનઝેરી | non-venomous | — |
| ઝેરવિરોધી દવા | anti-venom | — |
| સમયસૂચકતા | presence of mind | — |
| વર્તમાનપત્ર | newspaper | છાપું |
| ઠિંગુજી | tiny person | — |
| સાવજ | lion | સિંહ |
| નેસ | herders’ settlement | — |
| ડાંગ | stick | — |
| ત્રાડ | roar, shout | — |
| કાયર | coward | — |
Std 4 Gujarati Second Language Patrango એકમ 6 – Solutions to all exercises
Exercises are in the same order as the textbook. Blue markers are oral (speaking) activities with sample answers; orange markers have fixed answers.
ચાલો, ગાઈએ ગીતડું : ધમ્માચકડી મારું નામ
Safety link: this song prepares for the story about a snake in a school bag.
ચિત્ર ધ્યાનથી જુઓ / વાતચીત
- ચિત્રમાં દેખાય છે તે વિશે એક વાક્ય કહો.→ એક મોટો માણસ સૂતો છે અને નાના નાના માણસોએ તેને દોરડાંથી બાંધ્યો છે.
- ધારો કે તમે આવા ઠિંગુજીના દેશમાં જાઓ તો તમને કઈ મુશ્કેલી પડે?→ ઘરમાં ન સમાઈએ, ખાવાનું ઓછું પડે.
- કોઈ ઊંચા-મોટા માણસોના દેશમાં તમે જાઓ તો શું કરો?→ open answer.
- કોઈ ઠિંગુજી ક્લાસમાં આવી જાય તો તમે શું કરો?→ open answer.
વાર્તા : નાની ગુલાબ, સાહસ મોટું!
વાતચીત
- ‘કુસુમે તરત જ ઝટકાથી હાથ બહાર ખેંચી લીધો…’ એ વાંચી તમને શું થયું?→ ચિંતા થઈ / બીક લાગી.
- તમને ગુલાબને ‘શાબાશ’ કહેવાનું મન ક્યારે થયું?→ તેણે તરત દુપટ્ટો બાંધ્યો અને દફતર બંધ કર્યું ત્યારે.
- તમે કોની સાથે શાળામાં આવો છો?→ open answer.
- શરીરને નુકસાન થાય એવું જોખમ હોય એવું સાહસનું કામ કોઈએ કર્યું હોય તેવા પ્રસંગો કહો.→ open answer.
- ગુલાબ તમારી શાળામાં આવે તો તમે તેને કેવા પ્રશ્નો પૂછશો?→ ‘તને બીક ન લાગી?’
- તમે ગુલાબને ઇનામમાં શું આપો?→ open answer.
ઓળખો : ઝેરી સાપ / બિનઝેરી સાપ / સાંભળો અને સમજો
- Don’t scream or panic – act bravely and call 108.
- Give first aid to the person bitten.
- Remove ornaments or shoes near the bite.
- Tie a bandage above the bite – not too tight.
- Take the patient to hospital without cutting the wound.
- Give no medicine until the hospital.
- Don’t let the patient move at all.
Photos: the book shows a cobra (ઝેરી) and a sand boa (બિનઝેરી). Do a mock drill at home.
સાચું/ખોટું
- મમ્મીએ ગુલાબને એકલા નિશાળે જવા કહ્યું. – ખોટું – ગુલાબ અને કુસુમ સાથે જતાં
- કુસુમને ખબર હતી કે તેને સાપ કરડ્યો છે. – ખોટું – ‘કશુંક કરડ્યું લાગે છે’
- ગુલાબને કંઈક ખબર હતી એટલે એણે દફતરનું મોં બંધ કરી દીધું. – સાચું
- કુસુમ દવાખાને પહોંચી કે તરત ડૉક્ટરે તેની સારવાર શરૂ કરી દીધી. – સાચું
- કુસુમના દફતરમાં સાપ શાળામાંથી ભરાયો હતો. – ખોટું – વાર્તામાં એવું નથી; કદાચ ઘરેથી
- ડૉક્ટરે કુસુમને જણાવ્યું કે એને સાપ કરડ્યો હશે. – ખોટું – શિક્ષકોએ ડૉક્ટરને કહ્યું
- ગુલાબે કુસુમને સાપ કરડ્યો છે એની સાબિતી આપવા દફતરનું મોં બંધ કર્યું. – ખોટું – બીજાં બાળકોને બચાવવા
- ગુલાબે ડર્યા વગર સમયસર પાટો બાંધીને કુસુમને બચાવી લીધી. – સાચું
- સાહેબ ડૉક્ટરને બતાવવા સાપને સાથે લઈ ગયા હતા. – સાચું – દફતર સાથે
- બીજાને બચાવતાં મૃત્યુ પામેલાં બાળકોને રાષ્ટ્રપતિ ‘બાલવીર એવૉર્ડ’ આપે છે. – સાચું (બહાદુરી પુરસ્કાર)
નીચેનામાંથી કોણે સાહસ કર્યું કહેવાશે? ચર્ચા કરો
- પાણીના ટાંકામાં પડેલા બાળકને બહાર કાઢવું. → સાહસ ✓
- કૂવામાં પડી જતાં ઝાડની ડાળી પકડીને બચી જવું. → સમયસૂચકતા (presence of mind)
- અંધ માણસને રસ્તાની સામી બાજુ લઈ જવા. → મદદ, દયા
- નાળિયેરી પર ચડીને લૂમ લાવવી. → કુશળતા – સાહસ નહીં
- ગળામાંથી ચેઇન તોડી જનારા બાઇકસવારને ધક્કો મારી પાડી નાખી પકડાવી દેવો. → સાહસ ✓
- ઘરમાં ઘૂસેલા મારકણા બળદને દોરડાથી થાંભલે બાંધવો. → સાહસ ✓
- તળાવમાં તરતી કાગળની હોડી ડૂબતી બચાવી લેવી. → સામાન્ય કામ
- વીજળીનો કરંટ લાગેલા છોકરાને લાકડીની મદદથી છૂટો પાડી બચાવવો. → સાહસ ✓ – લાકડી વાપરી સમજદારીથી
Discuss: bravery means risking yourself to save someone – done wisely.
અમૃતકાકાનો પર્વત – ચિત્ર / સાંભળો
‘અમૃતકાકાનો પર્વત’માંથી પ્ર, ટ્ર, ર્વ, ર્ય, પૃ, મૃ, તૃ જેવા અક્ષરોવાળા શબ્દો / આમ લખાય
- પરવત → પર્વત (example)
- હરષદ → હર્ષદ
- પરકાશ → પ્રકાશ
- પરૂથવી → પૃથ્વી
- ગરૂહ → ગૃહ
- પરેમ → પ્રેમ
ફકરો વાંચી ચિત્રને આધારે અમને ઓળખી કાઢો
- મારી પાસે બે પૈડાંવાળું વાહન છે. → હર્ષદભાઈ (સાઇકલ)
- હું મારાં મમ્મી-પપ્પા સાથે છું. → હર્ષવર્ધન
- મારે ચાર પગ છે. → પર્વત (બળદ)
- હું મિત્ર સાથે વાત કરું છું. → આર્જવ
- મારે ચાની દુકાન છે. → ચંદ્રકાન્ત
- હું અમૃતકાકાનો બળદ છું. → પર્વત
- હું દૂધ વેચું છું. → હર્ષદભાઈ
- હું ફુગ્ગાવાળો છું. → પ્રેમજીભાઈ
વાક્યભેળ : બંને વાર્તાનાં વાક્યો છૂટાં પાડો
- નાનકડી ગુલાબ, સાહસ મોટું → ગામના છેડે ખેતરમાં ઘર. / આંગળી પર કોઈ કાપો કે ચીરો ન હતો. / તેણે તરત જ ઝટકાથી હાથ પાછો ખેંચ્યો. / આ દુપટ્ટો કોણે બાંધ્યો? / એ સમજી ગઈ કે શું બન્યું છે!
- અમૃતકાકાનો ‘પર્વત’ → જેવું એનું નામ, તેવું એનું કામ. / તે બ્રશ અને કાંસકો થેલીમાં મૂકતા હતા. / તે સાઇકલ પર જતા હતા. / લારી ધીમે ધીમે આગળ જતી હતી. / એ તો દોડ્યો બજારમાં.
ચારણકન્યા (ઝવેરચંદ મેઘાણી)
Recite: one group says the lion lines, another the girl’s lines – with full drama.
ચારણકન્યાની શક્તિ… / સિંહની ભયાનકતા… / સિંહ માટે ચારણકન્યાના શબ્દો
- ચારણકન્યાની શક્તિ અને સાહસ → પહાડ ઘૂમતી (example), ઝાડ ચડતી, ડાંગ ઉઠાવે, ત્રાડ ગજાવે, હાથ હિલોળી, પાછળ દોડી
- સિંહની ભયાનકતા → ગરજે, જડબાં ફાડે, ડુંગર જાણે ડાચાં ફાડે, બરછી સરખા દાંત, લસલસ કરતી જીભ
- ચારણકન્યા સિંહ માટે વાપરે છે → ગીરના કુત્તા, કાયર દુત્તા, પેટભરા, ભૂખમરા, ચોર-લૂંટારા
પાત્રને લાગુ પડતા શબ્દો / કઈ પંક્તિ આ કાવ્યની નથી?
- ચારણકન્યા → બાળીભોળી, નેસ-નિવાસી, ઝાડ ચડતી, પહાડ ઘૂમતી, ચૌદ વરસની
- સાવજ → ડાચાં ફાડે, ગીરકાંઠાનો કેસરી, પેટભરો, બરછી સરખા દાંત, વનરાવનનો રાજા
Dictation list – શ્રુતલેખન
Say each word slowly, twice.
Level 1 – story words
- ગુલાબ
- કુસુમ
- દફતર
- દુપટ્ટો
- દવાખાનું
Level 2 – ર-joins and ૃ
- પ્રકાશ
- પૃથ્વી
- પર્વત
- હર્ષદ
- તૃપ્તિ
Level 3 – sentences
- ગુલાબે દુપટ્ટો બાંધ્યો.
- સાપ કરડે તો 108 બોલાવો.
- ચારણકન્યાએ સિંહને ભગાડ્યો.
Quick test for home (10 questions)
Ask orally at the end of the unit. Tap to check each answer.
1. ગુલાબ કયા ધોરણમાં ભણે?
છઠ્ઠા.
2. સાપ ક્યાં હતો?
કુસુમના દફતરમાં.
3. ગુલાબે શું બાંધ્યું?
દુપટ્ટો.
4. ગુલાબે દફતર કેમ બંધ કર્યું?
બીજાં બાળકોને બચાવવા.
5. કુસુમને ક્યાં લઈ ગયા?
સરકારી દવાખાને.
6. સાપ ઝેરી હતો?
હા.
7. કટોકટીમાં કયો નંબર?
108.
8. અમૃતકાકાના બળદનું નામ?
પર્વત.
9. ‘ચારણકન્યા’ના કવિ?
ઝવેરચંદ મેઘાણી.
10. ચારણકન્યા કેટલાં વર્ષની?
ચૌદ.
Frequently asked questions
What is Unit 6 of Std 4 Gujarati Second Language (Patrango)?
Unit 6 (એકમ 6) is તમનેય ચંદ્રક મળે, on pages 73 to 85. It has Nita Ramaiya’s snake song, the story નાની ગુલાબ, સાહસ મોટું!, the market passage અમૃતકાકાનો પર્વત and Zaverchand Meghani’s poem ચારણકન્યા.
What did Gulab do when Kusum was bitten?
She tied her dupatta above the bite, told Kusum to keep still, shut the school bag so no one else was bitten, quietly told the teacher, and went with Kusum to hospital.
What snakebite first aid does the book teach?
Don’t panic, call 108, remove ornaments and shoes near the bite, tie a bandage (not too tight), don’t cut the wound, give no medicine, keep the patient still and get to hospital.
What is the poem ચારણકન્યા about?
A fourteen-year-old Charan girl chases away a fierce Gir lion with only a stick and her fierce shouts – a classic poem by Zaverchand Meghani.
Who is ‘Parvat’ in the market passage?
Amrutkaka’s huge bull – named ‘mountain’ because of its size – which breaks loose into the market.